शब्दांची शेती करणारा ‘तिफणकार
डॉ शिवाजी हुसे
मराठवाड्यातील ‘तिफण’ साहित्य चळवळीशी जोडलेल्या प्रत्येकाच्या तोंडी आजकाल एकच नाव आहे – ‘तिफणकार’. कवी लक्ष्मण वाल्डे यांची याच नावाची कविता नुकतीच वाचकांच्या मनाचा ठाव घेत आहे. ही रचना केवळ एखाद्या व्यक्तीची स्तुती नसून, साहित्यिकाने आपले काम कसे आणि कोणासाठी करावे, याचा काव्यात्मक जाहीरनामाच आहे.
मुळ कविता
तिफणकार
_तिफण खांद्यावर घेऊन तो निघाला,_
_पण शेत बांधावरचं नव्हतं –_
_कागदाचं होतं पांढरंफेक रान._
_शाईच्या थेंबात भिजवून शब्द,_
_तो पेरत गेला माणसाचं भान._
_त्याच्या नांगराला धार नव्हती,_
_ओळींची होती वेसण._
_बैल जुंपले नव्हते जुवाला,_
_कवितांच्या ओळीच धावत होत्या_
_मनाच्या माळरानावरून सुसाट._
_ना कुणी मुजरा केला, ना टाळ्या,_
_तो गाजावाजा टाळून चालत राहिला._
_एका हात पेनाचं टोक,_
_दुसऱ्या हात काळजाचा कोपरा –_
_दोन्हींनी तो बांधावर उभा राहिला._
_’भाकरीचा’ वास शब्दांतून आला,_
_’गावकुसा’बाहेरचं दुःख त्यानं सांगितलं._
_’इडा-पीडा’ घेऊन पावसात भिजला,_
_’अथांग’ डोहात स्वतःलाच शोधत राहिला._
_’तिफण’ धरताना घाम गाळला,_
_’बाभळी’च्या काट्यांवरून मायेनं हात फिरवला._
_पोरं शाळेत म्हणतात ‘आमचे सर’,_
_लेखणीवाले म्हणतात ‘आमचा गुरु’,_
_वाचणारं काळीज म्हणतं ‘आपला माणूस’._
_डॉक्टरकी, प्राध्यापककी विसरून,_
_तो राहिला फक्त तिफणकार –_
_शब्द पेरता येणारा शेतकरी._
_संमेलनाच्या मंचावर गेला,_
_तरी बोलला रानातल्या भाषेत._
_सत्कारांचे हार गळ्यात पडले,_
_पण गरिबीला कधीच विसरले नाही._
_कारण त्याला ठाऊक होतं –_
_पीक पदव्यांचं नसतं, घामाचं असतं._
_आजही दिसतो तो बांधावर,_
_नव्या पानावर नवी सरी ओढताना._
_एका डोळ्यात आसवांची ओल,_
_दुसऱ्या डोळ्यात उद्याची चाहूल._
_तिफण झिजेल, हात थकतील,_
_पण त्यानं पेरलेल्या ओळी_
_काळजाच्या पडिकात_
_पिढ्यानपिढ्या उगवत राहतील._
_कारण तिफणकार लोकमानसात अजरामर आहे–_
_तो फक्त बी होऊन मातीत मिसळतो,_
_आणि पुन्हा शब्द होऊन उगवतो._
_ लक्ष्मण वाल्डे_
शेत आणि साहित्य – एकाच नांगराचे दोन फाळ
कवितेची सुरुवातच अर्थपूर्ण आहे. ‘तिफण खांद्यावर घेऊन तो निघाला, पण शेत बांधावरचं नव्हतं – कागदाचं होतं पांढरंफेक रान.’ यातून कवीने शेतकरी आणि साहित्यिक यांच्यातील मूलभूत समांतरता पकडली आहे. जसा शेतकरी तिफण घेऊन जमीन नांगरतो आणि बी पेरतो, तसा तिफणकार लेखणीने कागद नांगरून शब्दांचे बी पेरतो.
इथे शाई हे बी, शब्द हे पीक आणि वाचकाचे मन ही जमीन आहे. ही प्रतिमा संपूर्ण कवितेला धरून ठेवते. ‘ओळींची वेसण, कवितांचे बैल’ ही ओळ तर साहित्याच्या सामर्थ्याची नेमकी व्याख्या करते. बाह्य साधनांशिवाय, केवळ शब्दांच्या बळावर तो माणसाच्या मनाचे रान नांगरतो.
अलिप्तपणा हाच मोठेपणा
आजच्या काळात जिथे साहित्यही प्रसिद्धी, मंच आणि सोशल मीडियाच्या मोजपट्टीवर तपासले जाते, तिथे तिफणकार मात्र वेगळा उभा राहतो. ‘ना कुणी मुजरा केला, ना टाळ्या, तो गाजावाजा टाळून चालत राहिला’ – या ओळी त्याच्या निस्वार्थ वृत्तीची साक्ष देतात.
‘डॉक्टरकी, प्राध्यापककी विसरून, तो राहिला फक्त तिफणकार’ या ओळीतून कवीने सामाजिक प्रतिष्ठेपेक्षा ध्येय मोठे आहे हा विचार मांडला आहे. तो मंचावर गेला तरी ‘रानातल्या भाषेत’ बोलतो. सत्काराचे हार गळ्यात पडले तरी गरिबीला विसरत नाही. कारण त्याला ठाऊक आहे की ‘पीक पदव्यांचं नसतं, घामाचं असतं’.
मातीचा वास असलेली भाषा
कवितेचे दुसरे बलस्थान म्हणजे तिची भाषा. ‘भाकरीचा वास’, ‘गावकुसा बाहेरचं दुःख’, ‘इडा-पीडा’, ‘बाभळीचे काटे’, ‘माळरान’, ‘पडिक’ असे शब्द वापरून कवीने मराठवाड्यातील ग्रामीण जीवनाचा प्रत्यय दिला आहे.
ही भाषा कृत्रिम नाही, अनुभवलेली आहे. म्हणूनच वाचताना साहित्य हवेतलं नसून मातीतलं आहे, ही जाणीव होते. ‘संमेलनाच्या मंचावर गेला, तरी बोलला रानातल्या भाषेत’ ही ओळ तिफणकाराच्या प्रामाणिकपणाची आणि मूळाशी नाळ न तुटण्याची खात्री देते.
अमरत्वाचा अर्थ
कवितेचा शेवट आशावादी आणि तात्त्विक आहे. ‘तिफण झिजेल, हात थकतील, पण त्यानं पेरलेल्या ओळी काळजाच्या पडिकात पिढ्यानपिढ्या उगवत राहतील.’ यातून कवी सांगतो की माणूस जरी गेला तरी त्याचे विचार आणि शब्द मरत नाहीत.
‘तो फक्त बी होऊन मातीत मिसळतो, आणि पुन्हा शब्द होऊन उगवतो’ – ही ओळ साहित्यिक अमरत्वाची कल्पना सहज आणि प्रभावी पद्धतीने मांडते. तिफणकार ही एक व्यक्ती न राहता एक वृत्ती, एक परंपरा बनते.
आजच्या काळासाठीचा संदेश
लक्ष्मण वाल्डे यांची ‘तिफणकार’ ही कविता आजच्या लेखक-वाचक दोघांसाठीही आरसा आहे. पुरस्कार, पदवी, प्रसिद्धी यांच्या मागे धावणाऱ्या काळात, खरे पीक हे वाचकाच्या मनात उगवणाऱ्या ओळींचे असते, याची ती आठवण करून देते.
साहित्याने समाजापासून दूर जाऊ नये, तर बांधावर उभे राहून गावकुसाबाहेरच्या दुःखाला शब्द द्यावा, हा आग्रह या कवितेतून उमटतो. म्हणूनच ती वाचल्यावर लक्षात येते की खरा साहित्यिक हा प्रसिद्धीचा भुकेला नसतो, तो भुकेला असतो फक्त माणसाच्या भानाचा.
तिफणकार ही भूमिका आहे
महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे ‘तिफणकार’ हे नाव आता एखाद्या व्यक्तीपुरते मर्यादित राहिलेले नाही. शेतकऱ्याच्या वृत्तीने, प्रामाणिकपणे आणि निस्वार्थपणे शब्द पेरणारा प्रत्येकजण आज तिफणकार होऊ शकतो.
म्हणूनच ही कविता वाचल्यानंतर वाचक आपल्यालाच प्रश्न विचारतो – मी जे लिहितो, ते कोणासाठी? प्रसिद्धीसाठी की भानासाठी? हाच प्रश्न आजच्या साहित्य वर्तुळासाठीही तितकाच लागू पडतो.
‘तिफणकार’ ही कविता शब्दांची शेती कशी करावी, हे शिकवते. ती सांगते की साहित्य हे पदव्यांचे पीक नाही, ते घामाचे पीक आहे. आणि हेच पीक पिढ्यानपिढ्या उगवत राहते.
लक्ष्मण वाल्डे यांनी मातीच्या भाषेत, मातीच्या माणसासाठी लिहिलेली ही कविता म्हणूनच मराठवाड्याच्या सीमेपुरती न राहता, महाराष्ट्रभरातील प्रत्येक साहित्यप्रेमीच्या काळजात रुजते.
वृषाली सोनवणे
