महाराष्ट्राच्या ग्रामदैवत परंपरेमध्ये खंडेराव महाराजांचे स्वरूप एका विशिष्ट स्थानी आहे.
म्हाळसाकांत, मल्हारी मार्तंड
महाराष्ट्राच्या ग्रामदैवत परंपरेमध्ये
खंडेराव महाराजांचे स्वरूप एका विशिष्ट स्थानी आहे.
लोकविश्वास, पशुपालकांची जीवनप्रणाली, माळरानाची संस्कृती, आणि कुलधर्म यांचे एकत्रित रूप म्हणजे खंडेराव महाराज. अनेक पिढ्या त्यांना ‘म
‘पालपेम्बरीचा राजा’, ‘जेजुरीचा संरक्षक’, ‘माळरानाचा देव’ म्हणून ओळखतात. संशोधनात्मक दृष्टीने बघितले असता, खंडेराव हे केवळ एक ग्रामदैवत किंवा लोकदैवत नाही, तर आदिम मानवसमूहाच्या जीवनातील रक्षणशक्तीचे प्रतीक आहेत. त्यांच्या उपासनेत शेती, जनावरांचे आरोग्य, पाऊस, चांगले हवामान, आणि कुटुंबाचे संरक्षण यांचे प्रतिबिंब दिसते.
खंडेराव महाराज पूजनाची परंपरा हळूहळू वीरपूजेतून विकसित होत जाते. एक वीरपुरुष, गावाचे रक्षण करणारा योद्धा, संकटकाळी मदत करणारी शक्ती, अशी त्यांची आरंभिक प्रतिमा लोकस्मृतीत दिसते. पुढे या वीरपुरुषाचे देवत्वात रूपांतरण झाले. त्यामुळेच खंडेराव महाराजांच्या कथांमध्ये मानवी अस्तित्वाची छाप नेहमी जाणवते ते अतिपौराणिक किंवा दैवी स्तरावर गेलेले नाहीत; ते ‘आपले’ म्हणून जवळ राहतात.
त्यांची जेजुरी वाडी, त्यांचे वास्तव्यस्थळ, त्यांचे घोडे याचा उल्लेख ज्या गावात होतो, तिथे खंडेराव हे केवळ देव नसून लोकदेव आहेत. गाभाऱ्यात धूप देताना लोक देवाला नव्हे तर जणू एखाद्या घरच्या जेष्ठाला बोलावतात अशा भावनेने प्रार्थना करतात. संशोधनात यालाच “लोकसमुदायाचा अंतरीचा देव” असे म्हटले जाते. खंडेरावांच्या कथांमध्ये अनेक ठिकाणी त्यांची विवाहपरंपरा, त्यांच्या दोन रूपांची ओळख—एक कोपिष्ट, दुसरे करुणावंत—यांचा उल्लेख आढळतो. हे द्वंद्व त्यांच्या लोकदैवताच्या मानसशास्त्राला अधिक गूढ बनवते.
खंडेराव महाराजांच्या मूळाशी माळरान, लोकाश्रय आणि जनावरांच्या संरक्षणाची गरज यांचा प्रत्यक्ष संबंध आहे. बैलांच्या आरोग्यासाठी, शेतमालाच्या रक्षणासाठी, वादळापासून बचावासाठी खंडेरावांची पूजा केली जाते. ज्या घरात नवीन जनावर येते, तिथे सर्वप्रथम खंडेरावाचे नाव घेतले जाते; कारण तेच रक्षणकर्ते मानले जातात. म्हणूनच त्यांची पूजा जगण्याशी जोडलेली, व्यवहारात मिसळलेली आणि लोकानुभवातून जन्मलेली आहे.
खंडेरावांच्या कथा व आख्यायिकांमध्ये एक अद्भुत गोष्ट आहे. नागरीकरणापूर्वीच्या प्राचीन रूढींच्या छटा. ते अश्वारूढ रूपात दिसतात, काही ठिकाणी क्रोध विराजमान, तर काही ठिकाणी संतुलित, कुटुंबाचे कल्याण करणारे. हा द्वैती भाव त्यांच्या उपासनेला वैशिष्ट्यपूर्ण बनवतो.
खंडेरावांचे स्थान जिथे असेल त्या परिसरात लोकांचा विश्वास, ‘इथे देव चालत फिरत आहे’ असा असतो.
परंपरेतील टिकावामुळे खंडेराव हे गावाच्या सामूहिक चेतनेचा अविभाज्य घटक ठरतात. त्यांची पूजा, त्यांचे जत्रोत्सव आणि पहाटे-रात्री होणारी हजेरी पूजा यात लोकसंस्कृतीचा खोल अर्थ दडलेला आहे.
एकंदरीत, खंडेराव महाराज हे लोकांच्या जीवनशक्तीचे, धैर्याचे, रक्षणाचे आणि श्रमसंस्कृतीचे जिवंत प्रतीक आहेत. ते दैवतापेक्षा अधिक असून लोकांच्या विश्वासात आहेत. म्हणूनच खंडेराव हे महाराष्ट्राच्या लोकधर्मातील अत्यंत गूढ, प्राचीन आणि सतत जिवंत राहिलेले देव आहेत.
डॉ.प्रशांत भरवीरकर
9503677740
